Uprawnieni do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie
Postępowanie o ubezwłasnowolnienie wszczynane jest na wniosek, nie każdy jednak taki wniosek może złożyć. Kwestię tą reguluje art. 545 k.p.c., który nie pozostawiając w tym zakresie wątpliwości, enumeratywnie wylicza osoby do tego uprawnione. Osoba wszczynająca postępowanie o ubezwłasnowolnienie powinna być przekonana o przysługującym jej uprawnieniu i już we wniosku wskazać okoliczności, z których to uprawnienie wypływa.
Pierwszym w kategorii osób uprawnionych do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie jest małżonek osoby, której wniosek dotyczy. Trzeba jednak mieć na względzie, że zarówno rozwód jak i separacja spowoduje utratę legitymacji czynnej, tj. prawa do złożenie przedmiotowego wniosku o ubezwłasnowolnienie małżonka.
W kategorii drugiej ustawodawca wymienia, jako osoby uprawnione do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie, krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby, której dotyczy wniosek.
W szczególnej sytuacji są osoby małoletnie, które występują z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie jednego z rodziców. Zasady współżycia społecznego, jak i analiza obowiązujących przepisów prawa, nie pozwolą aby w tej sytuacji małoletniego wnioskodawcę reprezentował drugi z rodziców. W praktyce wniosek taki oczywiście jest możliwy, jednak małoletni musi działać za pośrednictwem kuratora ustanowionego w tym celu przez sąd opiekuńczy.
W grupie trzeciej ustawodawca nadaje uprawnienie do wszczęcia postępowania o ubezwłasnowolnienie przedstawicielowi ustawowemu osoby, której dotyczy wniosek. Uprawnienie to zostało wzmocnione w art. 545 § 2 k.p.c., poprzez wyłączenie uprawnienia krewnych na rzecz wyłącznego przedstawiciela ustawowego. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli jesteś jedną z osób wymienionych w art. 545 § 1 k.p.c., to nie możesz złożyć wniosku, jeśli osoba ta ma przedstawiciela ustawowego. Kogo miał na myśli ustawodawca pisząc o przedstawicielu ustawowym? Analiza przepisów prowadzi do wniosku, że chodzi o:
- rodziców, którzy posiadają władzę rodzicielska nad dzieckiem ( art. 98 k.r.o.);
- opiekuna osoby małoletniej lub też całkowicie ubezwłasnowolnionej, ustanowionego na mocy art. 13 § 2 k.c.;
- kuratora osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, ustanowionego na mocy art. 16 § 2 k.c.;
- kuratora ustanowionego na podstawie art. 178 k.r.o. w wypadkach określonych w ustawie.
Ustanie stosunku, na którym uprawnienie w tym przypadku jest oparte, doprowadzi do jego utraty, i tak jak w przypadku wspomnianego wcześniej rozwodu i separacji, będzie przeszkodą na drodze dalszego prowadzenia postępowania już wszczętego.
Na wypadek gdyby osoba, która widzi potrzebę, a wręcz konieczność złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie, nie była jedną z osób uprawnionych, wymienionych powyżej, ustawodawca przewidział możliwość wszczęcia postępowania o ubezwłasnowolnienie przez prokuratora lub Rzecznika Praw Obywatelskich. Co jednak zrobić w sytuacji braku osób wymienionych w art. 545 § 1 k.p.c., przy jednoczesnej odmowie złożenia wniosku przez prokuratora bądź też dopuszczeniu się przez niego zwłoki w wystąpieniu z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie. Otóż pozostaje jeszcze jedno rozwiązanie. W orzecznictwie panuje bowiem pogląd, iż wniosek o wszczęcie postępowania o ubezwłasnowolnienie może zgłosić także osoba, która ma być ubezwłasnowolniona. Wynika to z założenia, że orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu powinno nastąpić w interesie i dla ochrony osoby, której to postępowanie dotyczy, zaś niemożliwość wszczęcia postępowania z przyczyn wymienionych wyżej mogłaby doprowadzić do rażącej szkody dla osoby, która powinna być ubezwłasnowolniona.
